پویایی‌ شناسی سیستم‌ها – دیدگاه سیستمی

نگاهی کلی به کتاب

فرض کنید می‌خواهید یک کیک ساده بپزید. مواد لازم را جمع‌آوری می‌کنید (آرد، شکر، تخم‌مرغ)، آن‌ها را مخلوط می‌کنید، در فر می‌گذارید و پس از پخت، کیک آماده است.

در این شیوه، مسئله به صورت گام‌به‌گام و مستقیم بررسی می‌شود: ابتدا جمع‌آوری مواد لازم منجر به مخلوط کردن می‌شود، سپس پختن به عنوان گام بعدی مستقیماً به نتیجه (کیک آماده) می‌رسد. هیچ تعامل پیچیده یا بازخوردی در نظر گرفته نمی‌شود؛ اگر یکی از گام‌ها شکست بخورد (مثل کمبود شکر)، فقط آن گام را اصلاح می‌کنید. این اصلاح تأثیری بر کل سیستم ندارد. در حقیقت تمرکز کل این فرایند بر روابط ساده علت- معلول و به‌شکلی خطی است.

اما تصور کنید قرار است بر مدیریت ترافیک در یک کلان‌شهر متمرکز شوید. جایی که خودروها، چراغ‌های راهنمایی، عابران پیاده، آب و هوا و ساخت‌وسازها با هم تعامل دارند.

در این شیوه، مسئله به عنوان یک سیستم پیچیده دیده می‌شود که اجزا با هم تعامل دارند؛ مثلاً افزایش خودروها (ورودی سیستم) می‌تواند باعث ترافیک بیشتر شود؛ اما چراغ‌های هوشمند می‌توانند با تنظیم زمان‌بندی، تعادل ایجاد کنند. تغییرات پویا مثل یک بارش باران ناگهانی و آب‌گرفتگی سطح خیابان‌ها می‌تواند کل سیستم را مختل کند و روابط غیرخطی (مثل اثر زنجیره‌ای تصادف) را ایجاد کند. بنابراین تحلیل و تمرکز ما شامل بررسی کل شبکه، پیش‌بینی تغییرات بلندمدت و یافتن نقاط کلیدی برای مداخله (مثل افزودن مسیرهای جایگزین) است تا سیستم پایدار بماند. در واقع ما کار تحلیل و بررسی این ساختار متنوع و پیچیده را صرفا با تفکر پویا و سیستمی می‌توانیم به نتیجه برسانیم.

کتاب پویاشناسی سیستم‌ها که جلد نخست آن به مفهوم‌شناسی دیدگاه سیستمی اختصاص دارد، به گونه‌ای طراحی شده است که ذهن خواننده را قدم به قدم از «تفکر خطی و رویداد- محور» به سمت «تفکر سیستمی، ساختاری و پویا» هدایت کند. عملا خواننده بعد از اتمام کتاب با اصول تفکر سیستمی و استفاده از آن در تحلیل کیفی مسائل و رویدادهای اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و مدیریتی آشنا می‌شود و شیوه‌ای کل‌نگر و پیچیده‌تر را در مواجهه و مدیریت تغییرات فضای زندگی، شغل و حتی نگاه به مسایل بین‌المللی بکار می‌بندد.

نگاهی به فصول کتاب

فصل نخست با عنوان نگرش پویا، سنگ بنای کتاب و نقطه شروع تغییر پارادایم فکری خواننده است. هدف نویسنده از نگارش این فصل آن است که به خواننده نشان دهد دنیای اطراف ما، به‌ویژه در سیستم‌های مدیریتی و اجتماعی، ایستا نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از فرآیندهای در حال تغییر است. در واقع می‌توان گفت هدف، جایگزین کردن «نگاه مقطعی» با «نگاه فرآیندی» است. بر همین مبناست که نویسنده در مثالی، بعد از نمایش میزان تولید ایران خودرو و هیوندایی، در کنار این‌که نشان می‌دهد رشد تولید ایران خودرو به مراتب کمتر و صادرات خودروی ایران به خارج از مرزها نیز غیرقابل مقایسه است؛ تلاش می‌کند خواننده را ترغیب کند برای درک چرایی عدم رشد ایران خودرو و بالعکس، رشد کمی و کیفی هیوندایی، باید نگرش ایستا به وضعیت دو خودروساز در مقطع زمانی کنونی را کنار گذاشت و بجای آن روند رشد دو شرکت از بدو تاسیس، یا از بعد از پیروزی انقلاب، و یا فرضا بعد از پایان جنگ ایران و عراق تاکنون را بررسی نمود و اینگونه، سیاست‌ها و شیوه‌های مدیریتی متفاوتی که منجر به تفاوت عملکرد شده را دقیق‌تر درک کرد.

در مجموع در این فصل دو نکته اولیه و بنیادی مشخص می‌شود: یکی این‌که تمرکز بر تغییرات در طول زمان به جای تمرکز بر یک نقطه زمانی خاص از اصول تفکر پویا است و دیگر این‌که استفاده از نمودارهای رفتار در طول زمان، یکی از اولین و ساده‌ترین ابزارهای تفکر سیستمی است که باید آن را بکار بگیریم. این نمودارها به ما کمک می‌کنند تا به جای دیدن خطی رویدادها، الگوهای رفتاری موجود را مشاهده کنیم. شاید برای همین است که نگاهی به روند نوسانی فروش در سه سال گذشته، جای تمرکز بر فروش این ماه را می‌گیرد و به ما تحلیل بهتر و جامع‌تری ارائه می‌کند. حال همین نگاه را به زندگی شخصی، مسائل اداری و شغلی یا حتی پیچیدگی‌های سیاست و حکومت در کشور منتقل کنید و ببینید چه میزان نگرش شما متفاوت می‌شود. ضمن آن‌که در می‌یابیم مشکلات ما اغلب ریشه در الگوهای رفتاری نامطلوب دارند و تا زمانی که این الگوها را نشناسیم، نمی‌توانیم راه‌حل مؤثری برایشان پیدا کنیم.

فصل دوم به مفهوم مدل و کاربرد آن برای درک دنیای اطراف اختصاص دارد. نویسنده یک نکته شاخص را در این فصل در نظر دارد: این یک واقعیت است که ما جهان را مستقیماً درک نمی‌کنیم، بلکه آن‌را از طریق «ساده‌سازی»، «ساخت یک بدل از دنیای واقعی برای خودمان» یا در اصل «مدل‌های ذهنی» خود تفسیر می‌کنیم؛ مدل‌های نانوشته، ناقص و اغلب متناقضی که در ذهن همه ما وجود دارد و مبنای تصمیم‌گیری‌های روزمره ماست. این فصل بر اهمیت آگاه بودن از مدل‌های ذهنی‌مان و ساختن مدل‌های صریح و قابل آزمون تأکید دارد. در واقع نویسنده در این فصل به ما آموزش می‌دهد که پویاشناسی سیستم‌ها روشی برای ساختن مدل‌های دقیق‌تر و شفاف‌تر از پدیده‌های پیچیده است.

فصل سوم کتاب به معرفی دید سیستمی یا دید نظام‌مند اختصاص داده شده است. چیزی که هسته اصلی تفکر سیستمی است و در واقع از ترکیب «کل‌نگری» با «نگرش پویا» آفریده می‌شود. این شیوه از نگرش که نوعی «جامع‌نگری نظام‌یافته» است، در مقابل شیوه دید «جزئی‌نگر» طرح می‌گردد. در واقع هدف از این فصل، تشویق خواننده به حرکت از تفکر تحلیلی (تجزیه یک پدیده به اجزای آن) به سمت تفکر ترکیبی (فهمیدن یک جزء در بستر کل سیستم) است؛ یعنی شیوه‌ای که بر روابط متقابل و وابستگی اجزا تاکید می‌کند و این نکته بسیار مهمی است. ما گاهی این برداشت را از کل‌نگری داریم که اگر به تمامی اجزا توجه کنیم، عملا کل‌نگر شده‌ایم. در صورتی‌که این صحیح نیست. کل نگری، درک این مفهوم است که «کل، چیزی فراتر از مجموع اجزای آن است و رفتار یک سیستم از تعامل بین اجزای آن پدید می‌آید، نه فقط از خود اجزا».

نویسنده در این فصل ضمن تاکید بر این امر که برای مدل‌سازی باید مرز میان متغیرهایی که درون سیستم ما موثر هستند و متغیرهایی که خارج از سیستم قرار دارند مشخص شوند، یادآور می‌شود که برای فهم یک پدیده، نباید آن را از محیطش جدا کرد. ریشه بسیاری از رفتارها در شبکه‌ای از تعاملات نهفته است که آن پدیده را احاطه کرده است.

چهارمین فصل کتاب به ارائه یک «نظریه درخصوص ساختمان سیستم» اختصاص دارد. در حقیقت تئوری ساختمان سیستم کمک می‌کند تا جامع‌و کل‌نگری طرح شده در فصل قبل، ساختار یافته و نظام‌مند شود. به اعتقاد نویسنده این نظریه مبنایی خواهد شد تا اطلاعات دنیای بیرونی برای درک و تحلیل نظام‌مند از پدیده‌ها سامان یابد. این فصل به خواننده می‌آموزد که بدون یک نظریه ساختمان سیستم، نگرش سیستمی را نمی‌توان عملیاتی کرد. نویسنده با طرح مفاهیمی همچون «حلقه بسته یا پس‌خوران (فیدبک)» که توضیح می‌دهد در سیستم‌ها، زنجیره‌های علت و معلولی خطی نیستند، بلکه به خود بازمی‌گردند و حلقه‌هایی را تشکیل می‌دهند، بیان می‌دارد که بر اساس نظریه ساختار سیستم‌ها، برای تحلیل یک پدیده باید در درون یک سیستم، پس‌خوران‌های فعالی را که بین اجزای سیستم جریان دارند و پدیده را بوجود می‌آورند نیز مشخص کرد. بر این مبنا خواننده متوجه می‌شود که «ساختار، رفتار را می‌آفریند» و لذا برای تغییر یک رفتار پایدار، باید ساختار حلقه‌های بازخوردی که آن را ایجاد می‌کنند، را شناسایی و اصلاح نمود.

فصل پنجم به تشریح نمودارهای علت و معلولی با هدف نمایش ساختار سیستم اختصاص دارد. این نمودارها در واقع ابزارهایی عملی برای به تصویر کشیدن ساختار سیستم (که در فصل چهارم معرفی شد) هستند. به عبارتی دیگر، نمودارهای علت و معلولی، یک زبان بصری برای نمایش مدل ذهنی ما از روابط بین متغیرها و حلقه‌های پس‌خوران در یک سیستم را نشان می‌دهد. نویسنده در این فصل الزاماتی همچون نام‌گذاری صحیح متغیرها، شیوه صحیح نمایش تعداد حلقه‌های علت و معلولی در یک شکل، نمایش هدف ارائه این حلقه‌ها، شیوه نشان دادن تاخیر در روابط علت و معلولی و بیان چند کاربرد از این روابط را توضیح می‌دهد. با خواندن این فصل خواننده ضمن توجه به این امر که ترسیم یک نمودار علت و معلولی، اولین گام برای شفاف‌سازی فرضیات، به اشتراک گذاشتن مدل ذهنی با دیگران و درک عمیق‌تر ساختار یک مشکل است؛ تمرین‌های عملیاتی متعددی را نیز درخصوص موضوعات مختلف سیاسی و اجتماعی و صنعتی مطالعه می‌کند.

فصل ششم کتاب، الگوهای ساده سیستمی که پویایی‌های رایج در پدیده‌های مختلف را سبب می‌شوند، به‌صورت نمودارهای علت و معلولی معرفی می‌کند. طرح این الگوهای رایج در این فصل، به خواننده نشان می‌دهد که چگونه با یک ساختار نظام‌مند ساده، پدیده‌های پویا تحلیل و تفسیر می‌شوند. در این فصل بدون ورود به جنبه‌های ریاضی، کاربرد دید سیستمی در درک پویایی پدیده‌ها تشریح می‌شود و خواننده علاقمند را از اثربخشی و عملگرایی این نوع نگرش، متعجب می‌سازد. معرفی چند ساختار ساده سیستمی و پدیده‌های پویای مرتبط با آن‌ها همچون رشد انشعاب‌های غیرمجاز در شبکه برق، رشد کمبود درآمدهای دولت نسبت به هزینه‌های آن و تعدادی مثال ملموس دیگر از نقاط جذاب و عملیاتی این فصل است. خواننده در لابلای محتوای این فصل با مفاهیمی مثل «محدودیت رشد» مواجه می‌شود و درک می‌کند که چرا هیچ رشدی برای همیشه ادامه پیدا نمی‌کند. همچنین می‌بیند که یک حلقه تقویتی در ابتدا باعث رشد می‌شود، اما در نهایت یک حلقه تعادلی (یک عامل محدودکننده) آن را متوقف می‌کند. در مجموع، نویسنده با محتوای ذکر شده در این فصل تلاش دارد این نکته را ملموس نماید که با شناخت این الگوهای رایج، می‌توان مشکلات را سریع‌تر تشخیص داد و از افتادن در دام‌های مدیریتی متداول پرهیز نمود.

«نمودارهای جریان» و «معادلات ریاضی» ساختار فصل هفتم کتاب را به خود اختصاص داده‌اند؛ یعنی به‌نوعی جهشی از سیستم مدل‌سازی کیفی به سمت مدل‌سازی کمی. نویسنده عنوان می‌کند که نمودارهای جریان، علاوه بر روابط علت و معلولی، متغیرهای حالت، نرخ، کمکی و پارامترهای ثابت مدل را هم نمایش می‌دهند. بعد نشان داده می‌شود که نمودارهای جریان عملا زمینه را برای نوشتن معادلات ریاضی مدل فراهم می‌کنند. در این فصل علاوه بر طرح یک نمودار جریان و بررسی دقیق و تبدیل آن به معادله‌ای ریاضی، در پیوست فصل، به قابلیت‌ها و شیوه عمل نرم‌افزار Vensim نیز پرداخته می‌شود. این نرم‌افزار به‌نوعی یک راهنمای عملی است که به خواننده می‌آموزد چگونه مفاهیم انتزاعی انباشت و جریان را در یک نرم‌افزار استاندارد شبیه‌سازی پیاده‌سازی کند. در واقع فصل هفتم تلاش دارد به خواننده نشان دهد برای درک دقیق رفتار یک سیستم و آزمودن سناریوهای مختلف «چه می‌شود اگر…»، باید از نمودارهای کیفی فراتر رفته و مدلی ریاضی برای شبیه‌سازی ساخته شود.

فصل نهایی کتاب، همانند یک مطالعه موردی برای آزمایش تمامی مفاهیم آموخته شده در فصول قبل عمل می‌کند و در قالب یک مساله کلاسیک اقتصادی، یک کاربرد از مدل‌های پویا برای درک پویایی تعامل عرضه و تقاضا در اقتصاد را توضیح می‌دهد. نویسنده این فصل را با یک مدل ساده از تعامل عرضه و تقاضا آغاز کرده و به‌تدریج با واقعی کردن فرضیات مدل، نشان می‌دهد که به پیچیدگی‌های این موضوع افزوده می‌شود. خواننده با مطالعه عملیاتی این فصل متوجه چرایی برتری تحلیل پویایی بازار نسبت به تحلیل ایستای سنتی می‌شود و درک می‌‌کند که تحلیل ایستا تنها نقطه تعادل را نشان می‌دهد، اما تحلیل پویا بسیاری موارد دیگر همچون چگونگی رسیدن (یا نرسیدن) به آن تعادل، نوسانات قیمت، و چرخه‌های بازار را هم شبیه‌سازی می‌کند.

در پایان ذکر این نکته لازم است که اشاره کنیم کتاب پویاشناسی سیستم‌ها، یک مجموعه چند جلدی است. همانگونه که مشاهده شد، تمرکز اصلی جلد نخست بر «دیدگاه سیستمی» است که بنیان و اساس تفکر سیستمی را بنا می‌نهد. جلد دوم هم که مجددا توسط انتشارات آریاناقلم به‌چاپ رسیده متمرکز بر مفاهیم «ساختار و رفتار» است. نویسنده عنوان داشته‌ که دو جلد دیگر نیز با عناوین «مدل‌سازی» و همچنین «کاربردهایی از روش پویایی‌شناسی سیستم‌ها» در حال نگارش و نشر می‌باشند.

کتاب برای چه مخاطبانی مناسب است؟

این کتاب برای طیف وسیعی از مخاطبان مناسب است، افرادی همچون:

•         مدیران و رهبران سازمان‌ها: مدیران عامل، اعضای هیئت مدیره و مدیران ارشد که با مسائل پیچیده راهبردی مانند رشد پایدار، رقابت در بازار، مدیریت منابع و برنامه‌ریزی بلندمدت سروکار دارند.
•         سیاست‌گذاران و کارشناسان دولتی: افرادی که در حوزه‌های کلان مانند اقتصاد، بهداشت، محیط زیست و توسعه شهری فعالیت می‌کنند و نیاز به درک پیامدهای بلندمدت سیاست‌های خود دارند.
•         دانشجویان رشته‌های مدیریت، MBA، اقتصاد و مهندسی صنایع: این کتاب به عنوان یکی از متون درسی اصلی یا مکمل در درس‌های تفکر سیستمی، دینامیک سیستم‌ها، مدل‌سازی و مدیریت استراتژیک در دانشگاه‌های معتبر تدریس می‌شود.

·         مشاوران مدیریت و تحلیل‌گران کسب‌وکار: افرادی که به سازمان‌ها در شناسایی ریشه مشکلات، طراحی فرآیندها و تدوین استراتژی کمک می‌کنند.