بالادست

نگاهی کلی به کتاب بالادست

شاید بتوان با اطمینان بالا گفت اغلب ما انسان‌ها، قبول داریم که «برداشتن یک قدم در راه پیشگیری، بهتر از برداشتن صد قدم در راه درمان است». یا می‌فهمیم که بستن آب از سرچشمه، موثرتر از ایجاد مانع‌‌های متعدد بر سر آبی است که در پهنه رود گسترده شده و به سرعت پیش می‌آید و می‌گذرد… اما در عمل، ما اغلب متمرکز بر راه حل‌هایی که تصور می‌کنیم برای حل مشکل مناسبند، می‌شویم و عملا در چرخه واکنش‌های منفعلانه گیر می‌کنیم. گرفتار مدیریت بحران می‌شویم و درگیر مسایل فوری و فوتی. یکی پس از دیگری به مسایل و مشکلات رسیدگی می‌کنیم، و آنقدر مشغول می‌شویم که حتی فرصت نمی‌کنیم سرمان را بالا کنیم، کمی فکر کنیم و ببینیم «آیا می‌توان سروقت سیستم‌هایی رفت که این مشکلات و دردسرها را به‌بار آورده‌اند»؟

دن هیث، کتاب بالادست را نوشته تا نخست به ما نشان دهد چقدر درگیر شدن در این چرخه منفعلانه سهل و طبیعی است؛ بعد به شناخت نیروهایی که ما را به پایین‌دست هل می‌دهند و روش‌هایی که به ما کمک می‌کنند  نگاه بالادستی داشته باشیم می‌پردازد و در نهایت پا را فراتر می‌نهد و یادمان می‌دهد چطور می‌توان به تفکر «خیلی بالادست» رسید: یعنی برای پیشگیری از مشکلی که تاکنون رخ نداده باید چکار کرد؟

کتاب مملو است از مثال‌های واقعی از دنیای کسب و کار و زندگی روزمره که محتوا را کاربردی و قابل لمس می‌کند. این امر هم خواندن کتاب را لذتبخش‌تر ساخته و هم امکان تصویرسازی از نکاتی را که هیث در تفسیر و توضیح نظریه‌اش در متن آورده، فراهم می‌کند؛ نظریه‌ای خلاصه‌شده در این عبارت: «کار را باید از بالادست درست و اصلاح کرد».

نگاهی عمیق‌تر به کتاب بالادست

«هر کدام از ما چند مشکل شخصی و اجتماعی را تحمل می‌کنیم صرفا به این دلیل که یادمان رفته می‌توانیم حلشان کنیم»؟ چرا با این‌که می‌دانیم حل ریشه‌ای مسایل، اثر ماندگارتر و عمیق‌تری دارد، باز متمرکز بر راه‌حل‌های سریع و دم دستی می‌شویم؟

دن هیث نام کتابش را از این داستان برگرفته: شما و رفیقتان به گشت و گذار رفته‌اید. ناگهان کودکی را می‌بینید که در رودخانه در حال غرق شدن است. سریع در آب می‌پرید و او را نجات می‌دهید. تا می‌خواهید استراحت کنید، فریادهای کودک دیگری را می‌شنوید و باز داخل آب شیرجه می‌زنید تا او را نجات دهید و این داستان تکرار می‌شود… بعد می‌بینید دوستتان خسته شده و با جدیت از آب بیرون می‌آید و می‌گوید: باید به بالادست رودخانه بروم تا حساب این یارو که بچه‌ها را در آب می‌اندازد کف دستش بگذارم!

این استعاره به نویسنده کمک می‌کند تا مطمئن شود هرآنچه از راه‌حل‌های بالادستی و پایین‌دستی برای خواننده‌اش تعریف می‌کند، منظورش را می‌فهمد. دن هیث تلاش‌های بالادستی را «تلاش‌هایی با هدف پیشگیری از بروز یا در جهت کاهش سیستماتیک آثار مخرب مشکلات» تعریف می‌کند و اقدامات پایین‌دستی را «واکنش‌های منفعلانه‌ای به مشکلات که ما پس از بروز و ظهور آن‌ها نشان می‌دهیم».

کتاب مملو است از مثال‌های مرتبط، کاربردی و روشنگر. هیث با آوردن مجموعه زیادی از روش‌های متفاوت روبارویی با مشکلات در جایی از کتاب می‌نویسد: «درمانگران معتادان را بازتوانی می‌کنند، کارگزینی شرکت‌ها بدنبال یافتن جایگزین برای مدیران ارشد مستعدی است که شرکت را ترک کرده‌اند و متخصصان اطفال برای بچه‌هایی که مشکلات تنفسی دارند، اسپری‌های استنشاقی تجویز می‌کنند. البته این خیلی خوب است که متخصصانی هستند که بلدند به این مشکلات رسیدگی کنند. اما بهتر نمی‌بود اگر آن معتاد از همان اول طرف مواد مخدر نمی‌رفت؟ یا آن مدیران ارشد از ماندن در شرکت راضی بودند و بچه‌ها هیچ‌وقت آسم نمی‌گرفتند؟ خب پس چزا تلاش‌های ما به‌جای این‌که معطوف به پیشگیری از مشکلات باشد، این‌قدر بر واکنش‌های منفعلانه به آن‌ها متمرکز است؟».

او بارها در متن پاسخ این پرسش اساسی که همه ما درگیر آن هستیم را می‌دهد. مثلا جایی به یکی از سیصد مصاحبه‌ای که برای نوشتن این کتاب انجام داده اشاره می‌کند و از قول جانشین فرمانده پلیس یکی از شهرهای کانادا در پاسخ به این سوال که چرا پلیس متمرکز بر پیشگیری از جرایم نمی‌شود، می‌گوید: « خیلی از نیروها دنبال دزد و پلیس بازی‌اند. خیلی خیلی راحت‌تر است که بگویی «این یارو را بازداشت کردم» تا بگویی «کمی وقت گذاشتم و با این بچه خیره‌سر حرف زدم».

نویسنده معتقد است ما برای این به واکنش‌های منفعلانه متمایل‌تریم، چون واکنش نشان دادن ملموس‌تر است؛ کار پایین‌دستی اثرشان محدود است، اما راحت‌تر به چشم می‌آید و راحت‌تر هم اندازه‌گیری می‌شود. در مقابل، تلاش‌های بالادستی آهسته‌تر و مبهم‌ترند و دامنه اثرشان گسترده‌تر. ولی همین سبب می‌شود اگر این تلاش‌ها به نتیجه برسند، واقعا گل خواهند کاشت.

با این‌حال نکته ارزشمند کتاب آن است که نویسنده صرفا به تقدیس رفتارها و اقدامات بالادستی نمی‌پردازد. او اولین شک به این دوگانه‌سازی را در اوایل کتاب و با طرح این سوال که «خب، کدام مسیر درست است، بالادست یا پایین‌دست؟» به ذهن خواننده وارد می‌کند. بعد با ذکر مثالی می‌پرسد: برای جلوگیری از سرقت، آیا باید جلوی دزدی را با آژیر بگیریم (راه حل پایین‌دستی) یا با رسیدگی و مراقبت از مادر کودکی که «در آینده ممکن است بزهکار شود؟ (راه حل بالادستی)». بعد می‌گوید: به نظر نخستین و بهترین پاسخ این است: اصلا چرا باید بین این دو یکی را انتخاب کنیم؟

دن هیث تاکید می‌کند اینطور نیست که راهکار بالادستی همیشه مسیر درست باشد و بی‌شک قرار هم نیست کارهای پایین‌دستی را یکسره کنار بگذاریم. نکته اینجاست که «توجهمان خیلی نامتقارن است. آن‌چنان درگیر نجات بچه‌هایی هستیم که دارند در رودخانه غرق می‌شوند که فرصت نداریم بررسی کنیم اصلا چرا این بچه‌ها نیازمند نجات شده‌اند!».

و با اتخاذ این رویکرد متعادل، کتاب وارد یک فضای سه‌مرحله‌ای می‌شود:

نخست با سه نیروی مخالفی آشنا می‌شویم که توان ما در پیشگیری از مشکلات یا تمرکز بر راه‌حل‌های بالادستی را کاهش می‌دهند و به پایین دست هلمان می‌دهند. این سه نیروی مخالف، سه فصل کتاب را تشکیل می‌دهند و عبارتند از:

1. کورمشکلی: یعنی «به نظر من مشکلی وجود ندارد؛ اگر هم هست، کاری‌اش نمی شود کرد. از اول همینگونه بوده و همینگونه هم خواهد ماند». مثلا این طبیعی است که بازیگران فوتبال آمریکایی همه بدلیل تعدد و تداوم ضربات وارده صدمه بخورند. اصلا این طبیعت امر است و نمی‌توان فکر کرد ممکن است کاری کرد که صدمات منحصر به دو سه نفر از بازیگران شود.
2.  فقدان مالکیت: یعنی «این مشکل من نیست که بخواهم حلش کنم». در واقع برای کارهای پایین‌دستی از ما انتظار است که کاری بکنیم: پزشک نمی‌تواند از انجام عمل قلب طفره رود یا پرستار بچه نمی‌تواند پوشک او را عوض نکند؛ اما در یافتن راه‌حل‌های بالادستی، اگر کسی پا پیش نگذارد، مشکل اصلی همینطور حل‌نشده باقی خواهد ماند. شما اگر حس کنی کسب و کارت دارد به محیط زیست صدمه می‌زند، اگر خودت اقدام نکنی و به فکر نیفتی، شاید هیچ‌وقت کسی پیگیر این موضوع نشود.
3. تونل‌زنی: یعنی «وقتی روی سرمان مشکلات زیادی ریخته است، تلاش برای حل مشکلات را به‌طور کل رها می‌کنیم!». دیدمان تونلی می‌شود. انگار از هرگونه برنامه‌ریزی بلندمدتی خودمان را خلاص می‌کنیم و نهایت تلاشمان می‌شود تفکر منفعلانه، واکنشی و کوتاه‌مدت. مثل وقتی که در تونل هستیم و فقط برایمان مفهوم روبه‌رو وجود دارد و بس.

نزدیک به ۶۰ صفحه از کتاب به شرح این سه بازدارنده موذی اختصاص یافته و آن قدر مثال‌های خوب و کاربردی در لابلای این صفحات وجود دارد که امکان ندارد خواننده به درک روشن و عمیقی از این نیروها دست نیابد. ضمن آن‌که ناخودآگاه یک گفتگو و بررسی درونی هم برایمان پیش می‌آورد تا ببینیم در زندگی شخصیمان چندبار در روز با برخورد به این موانع، از حل مشکلاتمان سر باززده‌ایم یا آن‌ها را سرهم‌بندی کرده‌ایم و گذاشته‌ایم برای روزی روزگاری تا سرفرصت حلشان کنیم…

بعد از این سه فصل، دن هیث به سراغ هفت پرسش پایه‌ای می‌رود که به نظرش برای ساختن و رسیدن به یک تفکر سیستمی و بالادستی، باید آن‌ها را از خودمان بپرسیم و برایشان پاسخ درست پیدا کنیم:

1. چطور کسانی را که راستِ کارند، دور هم جمع کنید؟
2. چطور سیستم را تغییر خواهید داد؟
3. تکیه‌گاه اهرم را در کجا می‌توانید پیدا کنید؟
4. چطور صدای آژیر هشدار زودهنگام را پیش از وقوع مشکل بشنوید؟
5. از کجا بفهمید که دارید به نتیجه می‌رسید؟
6. چطور از شر شدن (پیچیده‌تر شدن مساله بر اثر تصمیمات بالادستی) اجتناب خواهید کرد؟
7. و در نهایت چه کسی بابت چیزی که رخ نمی‌دهد، پول خواهد داد؟

کار زیبای نویسنده در این هفت فصل و حدود ۱۸۰ صفحه متن کتاب، آن است که خواننده را با تمامی ابعاد دنیای «تفکر» و «تصمیم‌های» بالادستی آشنا می‌سازد. یعنی ما در کتاب، صرفا با یک مفهوم منطقا خوب و مهم و اصولی بنام تفکر بالادستی آشنا نمی‌شویم. در این هفت فصل زیر و بم این دیدگاه مورد بررسی و نقد و موشکافی قرار می‌گیرد. راهبردهای موفق و ناموفق طرح و ارزیابی می‌شوند و نشان داده می‌شود متفکری که می‌خواهد برای شغل یا زندگی‌اش نظام‌مند و سیستمی و بالادستی برنامه‌ بریزد، در طول مسیر با چه سوالاتی مواجه می‌شود و چه تصمیم‌هایی باید بگیرد که از این هفت سد ذهنی بگذرد.

بخش آخر کتاب پا را فراتر می‌نهد و به مفهوم تفکر «خیلی بالادست‌تر» می‌پردازد. به‌نوعی مواجهه خواننده با این چالش که برای پیشگیری از مشکلی که تابه‌حال رخ نداده است (یا اصلا رخ نخواهد داد) چکار باید کرد؟ در حقیقت نویسنده کمی راهش را از مشکلاتی که تا به اینجای کتاب به آن‌ها پرداخته (مشکلات تکرارشونده‌ای مثل نرخ ترک تحصیل، فقر، بی‌خانمانی، طلاق، بیماری و …) کج کرده و می‌گوید: این‌ها مشکلاتی هستند که جلوی چشمانمان هستند و ما هم سال‌ها درگیر حل آن‌ها بوده‌ایم. اما مشکلاتی هم هستند که نیاز به تفکری فرابالادستی دارند: مثل توفان‌های مرگبار آینده، هک‌شدن‌های شبکه‌های فن‌آوری اطلاعات، انقراض بشر با فناوری‌های جدیدی که خودش آن‌ها را بوجود آورده و … بعد به این فضای آشنا برای همه ما می‌پردازد که خیلی اوقات، تفکر و عمل بالادستی درباره اتفاقاتی است که رخ نداده و شاید هم هرگز رخ ندهند (مثلا شبیه‌سازی وقوع یک توفان بزرگ و نحوه مواجهه با آن (ما در ایران می‌توانیم آن‌را با شبیه‌سازی وضعیت مردم و فعالیت‌های تعیین شده برای نهادهای مسوول به هنگام وقوع زلزله‌ای بزرگ در تهران جایگزین کنیم)). او می‌گوید این‌جور مواقع کار سخت‌تر است. هم برای پیش‌بینی‌کردن اوضاع، هم متقاعدسازی مسوولان، هم مواجهه با قوهای سیاه (البته هیث از این کلمه استفاده نمی‌کند، ما آن‌را از کتاب قوی سیاه نسیم نیکلاس طالب که در همین انتشارات به چاپ رسیده به امانت گرفته‌ایم) و هم خیلی از رخ‌دادهای نامنتظره دیگر. بعد او می‌گوید شاید الان که احساس می‌کنیم از خیلی از خطرها مصون هستیم، هوس کنیم آدم‌هایی که به ما درخصوص این خطرها هشدار می‌دادند را مسخره کنیم (مثل به هم ریختن دنیا در سال ۲۰۰۰ بخاطر مشکل رایانه‌ای انتقال از ۳۱ دسامبر ۱۹۹۹ به اول ژانویه ۲۰۰۰، یا دوران جنگ سرد و حیاتی نشان داده شدن پناهگاه‌های زیرزمینی اتمی و احتمال نسل‌زدایی نوع بشر) ولی نباید فراموش کنیم که این دغدغه‌ها در زمان خود اصلا شوخی نبوده‌اند و بسیاری از آن آدم‌هایی که آن سال‌ها بالادستی فکر می‌کرده‌اند سبب شدند که ما اکنون با این مشکلات دست‌و‌پنجه نرم نکنیم.

جایی از صفحات انتهایی کتاب، نویسنده به ما توصیه می‌کند تا تفکر بالادستی را در زندگی شخصیمان هم بکار بگیریم، خصوصا در مشکلات تکراری زندگی، مثل بحث‌های بی‌پایان میان زن و شوهرها. او می‌گوید نگذارید حضور طولانی‌مدت مشکل، سد راه اقدامتان باشد: «بهترین زمان برای کاشت درخت، ۲۰ سال پیش است، حالا اگر آن زمان نشد چی؟ اشکال ندارد، همین حالا!» بعد می‌خواهد که برای اقدام کردن عجول باشیم و برای نتیجه‌گرفتن صبور. می‌گوید این شعار کامل و بی‌نقصی است برای تلاش‌های بالادستی و سبب می‌شود ما هم در دلمان تکرار کنیم: «برای اقدام کردن عجول باش اما برای نتیجه‌گرفتن صبور».

مخاطبان کتاب بالادست چه کسانی هستند؟

این کتاب مناسب افرادی است که تمایل دارند به مسائل از منظر جدیدی نگاه کنند. افرادی که دلشان از چرخه بی‌پایان مشکلات در شغل و جامعه و حتی زندگی خصوصیشان به‌تنگ آمده و به‌دنبال راه‌حل‌هایی متفاوتند؛ متفاوت از باب تداوم و پایداری. راه‌حل‌هایی که بشود امیدوار بود یک‌بار برای همیشه مساله و صورت آن‌را با هم پاک کرده‌اند و رفته‌اند.